Chcąc zapoznać kogokolwiek z literaturą kresowa z pewnością poleciłbym twórczość Tadeusz Konwickiego. W tle jego licznych powieści niewątpliwie na pierwszym planie wysuwa się polskość kresowa. Zanim jednak przejdę do charakterystyki stylizacji kresowej w zakresie językoznawczym, wspomnę najpierw o jej ogólniejszych wyznacznikach.

Jak piszą Iryda Grek - Pabisowa i Irena Maryniakowa w swym artykule

Język kresowy w świadomości Polaków (1), kresy to obszar złożony z dwóch obszarów etnicznych: białoruskiego - słowiańskiego i litewskiego - bałtyckiego. W przypadku Tadeusza Konwickiego chodzi głownie o ten drugi, niemniej wyraźnego odgraniczenia uczynić tutaj nie można, gdyż znajdują się w jego powieściach cechy językowe charakterystyczne dla obu regionów. Bohiń umiejscowimy jednak na terenie dzisiejszej Litwy. Krótko więc o historii tamtejszej polszczyzny.

Język polski na tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego przynieśli przedstawiciele warstw wykształconych. Na przełomie XVI i XVII wieku na terenie Litwy istniała już dobrze ukształtowana odmiana języka polskiego, powstała z języka literackiego, który szybko zintegrował się z językiem lokalnym. W odmianę języka zwaną dziś kresową wchodził język piśmiennictwa, język mówiony warstw wykształconych i gwary ludowe.

Poszukując charakterystyki literatury kresowej trafiłem jedynie na wyznaczniki dotyczące fabuły i czasoprzestrzeni, dlatego także o nich wspomnę.

Literaturę kresową ujmuje się jako dział literatury narodowej, o swoistych cechach takich jak egzotyka, spotęgowany patriotyzm, przygodowość, świadomość historyczna, tradycjonalizm, wrażliwość na rekwizyty polskości. Podstawowym wyróżnikiem jest jednak czasoprzestrzeń literacka. Znaki tej czasoprzestrzeni identyfikują literaturę kresową ( przestrzeń geograficzna rozciągająca się umownie - "między Bugiem oraz Dnieprem i Dźwiną" ). Z tego umiejscowienia wynika kolejny ważny element - literatura ta stanowi doświadczenie etnicznej, językowej i kulturowej ( cywilizacyjnej) różnorodności. Jest połączeniem różnorodnych, często wyobcowanych i odseparowanych od siebie własności. Pozostaje w ten sposób w bliskim związku z problemami tak zwanej kultury pogranicza. Pogranicze kultur z zachodzącymi w nim interakcjami i przenikaniem się różnych elementów stanowią kategorie kompozycyjną i stylistyczną. Podobnie rzecz ma się w kwestii języka, ale o tym za chwilę. Wykorzystując literaturę kresowa wykorzystuje się ponadto metodę geograficzną - kryterium jest tutaj pisarz urodzony na kresach, podkreśla się autobiografizm i szczególną perspektywę związaną z mityzacją czasoprzestrzeni. (2)

Te wszystkie elementy w większym lub mniejszym stopniu występują w Bohini . Przeglądając jednak artykuły na temat twórczości kresowej w Języku polskim nie natrafiłem na rozwinięcie takich rozważań, rozumiem więc, że językoznawcę interesują kwestie czysto językowe, dlatego od razu do nich przejdę.

W Bohini Tadeusza Konwickiego znalazłem następujące zastosowania polszyzny kresowej:

Leksyka :

małanka (7), matież (10), isprawnik (13), czamarka (15), linijka (22),

Praudu każe (23), żywiołka (23), Szto ty każesz (27), Nu (36), kopiejki (31), małmazja (31), kałamaszka (bryczka) (43), Wałach (koń) (43), szto ty breszysz (43), kułak (54), rubaszka (56), kosoworotka (56), odstaw fonar na gazon (56), matież (57), oskoma (59), dagerotyp (92), czembork (124), dzieża (133), kapszuk (138) małczy (130).

Wokalizm:

- akanie ( nieakcentowane samogłoski o,e wymawia się jak a - w polszczyźnie wzięło się z języka białoruskiego, lecz do niego przeszło z litewskiego) :

dziecka (19).

- mieszanie i z y; wilcy (13), Żydy(93).

W pierwszej osobie liczby mnogiej czasowników często występuje końcówka -m:

pośpiejem (24) podziękujem (41), pojedziem (41), przygotowalim (83).

Nazewnictwo:

Bujwidze (15), Niemenczyzna (19), Wołoki (30).

Nazwiska:

Siemaszka (19), Szyra(36), Wołoki (300), Korsakow (30), Dżugaszwili (30),

Grigorij Aleksandrowicz (148), Eliasz Szyra (172), Sieniuć (174)

Pozostałe zwroty charakterystyczne dla polszczyzny kresowej, których nie potrafię dokładnie zakwalifikować:

przeczchnęli się (130), Nu , na zdrowie ( charakterystyczne mieszanie języków)(29), patrzaj (43), proszę zachodzić ( 56), oskoma na zębach (59), ordynaryjne (94), małczy(130).

Więcej zwrotów charakterystycznych dla polszczyzny kresowej nie udało mi się znaleźć podczas lektury Bohini , nieuniknione jednak, że niektóre z nich umknęły mojej uwadze. Znalezione słownictwo z pewnością zaświadcza jednak o stylizacji kresowej w powieści Konwickiego. Myślę też, że obok takich przesłanek jak miejsce akcji czy problematyka, wyróżniki językowe są tymi, które najbardziej nadają charakter takiej twórczości. Konwicki na pewno o tym doskonale wiedział, choć trudno ocenić czy było to jego świadomym zabiegiem, czy też wynikało po prostu z jego pisarskiego stylu ukształtowanego na kresach.

Bohiń to tylko jeden przykład takiej stylistyki, w którą to można wpisać niemal cała twórczość pisarza.

1. I. Grek- Pabisowa. I. Maryniakowa, Język kresowy w świadomości Polaków", w: Region, regionalizm, pojęcia i rzeczywistość pod red. Kwiryny Handke, Warszawa 1993, s. 163 -164.

2. Kwestie te dokładnie opisuje Edward Kasperski w rozdziale swej pracy Teoria i literatura w sytuacji ponowoczesności zatytułowanym Kresy, pogranicza i mity. O metodologii badań nad literaturą kresową, wydanej w tomie Literatura i różnorodność. Kresy i pogranicza, Warszawa 1996.

 

Autor; niekoniecznie kresowiak http://www.gazetaprawna.pl/forum/viewtopic.php?f=6&t=48779


enfrdeitptrues

75. rocznica ludobójstwa

Reklama

 

Szukaj w serwisie

Statystyki

Odsłon artykułów:
2410046

Odwiedza nas 140 gości oraz 0 użytkowników.

cpr certification online
cpr certification onlinecpr certification onlinecpr certification online